
بم، شهری که نامش با استواری ارگ خشتیاش در هم آمیخته، گنجینهای سبز و شیرین را در دل کویر پنهان کرده است. راهنمای بازدید از نخلستان های خرما در بم شما را به سفری متفاوت دعوت میکند؛ سفری برای قدم زدن در میان راهروهای بهشتی نخلهای سرافراز و چشیدن طعم واقعی زندگی در حاشیه کویر. در این مقاله، از بهترین زمان سفر و عکاسی تا نکات کاربردی برای یک تجربه فراموشنشدنی را با شما در میان میگذاریم.
از فصل خرماپزان تا بهترین لوکیشنهای عکاسی در بهشت کویری ایران
وقتی صحبت از بم میشود، ذهنها ناخودآگاه به سمت ارگ باشکوه و زلزله تلخ آن میرود. اما من میخواهم شما را با چهره دیگری از این شهر آشنا کنم؛ چهرهای که در میان رقص برگهای سبز و خوشههای طلایی خرما پنهان شده است. نخلستان های بم فقط یک منظره کشاورزی نیستند؛ آنها قلب تپنده، تاریخ زنده و رگهای حیاتی این شهر کویریاند. بازدید از این نخلستانها سفری است به عمق فرهنگی که هزاران سال با جادوی آب و خاک و آفتاب در هم تنیده شده و داستانی از استقامت و زندگی را روایت میکند.
در این نخلستانها قدم زدن، تنها تماشای درختان نیست؛ بلکه شنیدن داستانهایی است که هر نخل در سکوت خود برایتان بازگو میکند. داستانهایی از نسلها کشاورز که با دستان پینهبسته، شیرینترین محصول کویر را پرورش دادهاند. این واحههای سرسبز، گواهی بر این حقیقت هستند که زندگی در سختترین شرایط نیز میتواند شکوفا شود و زیبایی بیافریند.
۱. میراث جهانی در همسایگی نخلهای استوار
یکی از دلایل اصلی خاص بودن نخلستان های بم، همجواری آنها با بزرگترین سازه خشتی جهان، ارگ بم است. این دو، منظرهای جداییناپذیر و یک چشمانداز فرهنگی بینظیر را خلق کردهاند که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. تصور کنید بر فراز ارگ ایستادهاید و زیر پای شما، دریایی بیپایان از نخلهای سبز قرار دارد که تا افق کشیده شده است. این تصویر، فقط یک منظره زیبا نیست؛ بلکه نماد همزیستی شگفتانگیز معماری و طبیعت است.
راز سرسبزی این نخلستانها در دل کویر، در شبکه هوشمندانه و باستانی «قناتها» نهفته است. این شاهکارهای مهندسی ایرانی، قرنهاست که آب را از دل زمین به سطح میآورند و رگهای این واحهها را پر از زندگی میکنند. قدمت کشاورزی خرما در این منطقه به هزاران سال پیش بازمیگردد و بازدید از آن، لمس بخشی از تاریخ کشاورزی ایران باستان است. این نخلها صرفاً درخت نیستند؛ آنها ستونهای فرهنگی و تاریخی بم هستند که ریشه در گذشتهای دور دارند.
۲. تجربهای فراتر از یک بازدید ساده (گردشگری کشاورزی)
بازدید از نخلستان های بم یک تجربه حسی و عمیق است که شما را مستقیماً با سبک زندگی مردم محلی پیوند میدهد. اینجا خبری از موزههای بیروح یا جاذبههای صرفاً توریستی نیست. شما وارد یک محیط کار و زندگی واقعی میشوید. پیشنهاد میکنم حتماً فرصتی برای گفتگو با باغداران محلی پیدا کنید. شنیدن داستانهایشان درباره فصل گردهافشانی (که به آن «باردار کردن نخل» میگویند) یا چیدن خوشههای سنگین خرما در فصل برداشت، درک شما را از این میوه بهشتی کاملاً تغییر میدهد.
اینجا گردشگری کشاورزی به معنای واقعی کلمه جریان دارد. تجربه من نشان میدهد که بهترین خاطرات در همین تعاملات ساده شکل میگیرد. در اینجا میتوانید:
- طعم رطب تازه چیده شده از درخت را بچشید که با هیچ خرمای بستهبندی شدهای قابل مقایسه نیست.
- با فرآیند پیچیده و طاقتفرسای پرورش خرما از نزدیک آشنا شوید.
- در سایهسار نخلها قدم بزنید و از سکوت و آرامش کویر لذت ببرید.
- داستانهایی را بشنوید که هر نخل از تاریخ پرفراز و نشیب بم روایت میکند.
این تجربه، حس زندگی در رگهای کویر را به شما منتقل میکند و نشان میدهد که چگونه انسان و طبیعت میتوانند در هماهنگی کامل، چنین زیبایی شگفتانگیزی را خلق کنند.
حالا که با اهمیت و زیبایی این نخلستانها آشنا شدیم، بیایید ببینیم چه زمانی باید چمدانها را برای سفر به بم ببندیم تا بهترین تصویر را در خاطراتمان ثبت کنیم.
انتخاب زمان مناسب برای سفر به بم، تجربهی شما از تماشای نخلستانها را از یک بازدید ساده به یک خاطرهی فراموشنشدنی تبدیل میکند. اگرچه نخلستانهای بم در هر فصلی زیبایی خود را دارند، اما تجربه به من نشان داده که دو فصل، گوهرهای واقعی این منطقه را به نمایش میگذارند. بهترین زمان سفر به بم برای غرق شدن در جادوی خرما، بدون شک اواخر تابستان و اوایل پاییز است، اما بهار نیز با لطافت و هوای دلپذیرش، گزینهای هوشمندانه محسوب میشود. در ادامه، هر فصل را با جزئیات بررسی میکنیم تا بتوانید بهترین تصمیم را بگیرید.
۱. فصل طلایی خرماپزان (شهریور و مهر)
اگر از من بپرسید که تنها یک زمان برای سفر به بم وجود دارد، بدون لحظهای تردید میگویم: شهریور و مهرماه. این دوره که محلیها به آن «خرماپزان» میگویند، اوج حیات و جنبوجوش در نخلستانهاست. تصور کنید در میان نخلهای سر به فلک کشیده قدم میزنید و خوشههای سنگین و طلایی خرمای مضافتی از هر سو آویزان شدهاند. هوا پر از عطر شیرین خرماست و صدای باغداران که مشغول برداشت محصولشان هستند، موسیقی متن سفر شما میشود.

- تجربه بصری: رنگ قهوهای تیره و براق خرماها در تضاد با سبزی برگ نخلها، یک پالت رنگی بینظیر برای عکاسی ایجاد میکند. پیشنهاد میکنم حتماً در ساعات طلایی غروب به نخلستانها سر بزنید؛ نور خورشید در این زمان، خرماها را شبیه یاقوتهای درخشان میکند.
- تعامل فرهنگی: این فصل بهترین فرصت برای دیدن فرآیند برداشت خرما از نزدیک است. مردم محلی بسیار مهماننواز هستند و اگر با احترام با آنها برخورد کنید، احتمالاً شما را به چشیدن خرمای تازه از سر نخل دعوت خواهند کرد. این یک تجربه کاملاً اصیل و بهیادماندنی است.
- جشن و شادی: اگرچه جشنهای رسمی و بزرگی وجود ندارد، اما حال و هوای برداشت محصول، خود به نوعی یک جشن است. شور و هیجان در چهره باغداران و فراوانی نعمت، انرژی فوقالعادهای به فضا میبخشد.
بدون شک، فصل خرماپزان، بهترین زمان سفر به بم برای کسانی است که میخواهند روح واقعی زندگی در این واحهها را لمس کنند.
۲. بهار دلانگیز بم (فروردین و اردیبهشت)
دومین انتخاب من برای یک سفر عالی به بم، فصل بهار، بهخصوص فروردین و اردیبهشت است. اگر از گرمای اواخر تابستان فراری هستید یا به دنبال تجربهای آرامتر و خلوتتر میگردید، بهار شما را شگفتزده خواهد کرد. در این زمان، آبوهوای بم در بهترین حالت خود قرار دارد؛ نه از سرمای زمستان خبری هست و نه از گرمای طاقتفرسای تابستان. نسیم ملایمی که در میان نخلها میپیچد و عطر شکوفههای بهاری، فضا را بسیار دلنشین میکند.
نخلستانها در این فصل یکدست سبز و باطراوت هستند و زمان مناسبی برای پیادهرویهای طولانی و لذت بردن از سکوت و آرامش طبیعت است. هرچند از خوشههای رنگارنگ خرما خبری نیست، اما سرسبزی و هوای پاک، این کمبود را جبران میکند.
۳. زمستان و تابستان بم چه وضعیتی دارد؟
برای اینکه راهنمای کاملی در اختیار داشته باشید، باید به دو فصل دیگر هم اشاره کنم. تابستانهای بم (از اواخر خرداد تا اواخر مرداد) بسیار گرم و خشک است. دمای هوا به راحتی از ۴۰ درجه سانتیگراد عبور میکند و گشتوگذار در طول روز تقریباً غیرممکن است. به همین دلیل، سفر در این فصل را به هیچوجه توصیه نمیکنم.
زمستان (دی و بهمن) اما داستان متفاوتی دارد. هوا نسبتاً سرد است، بهخصوص در شبها. اما برای کسانی که به دنبال آرامش مطلق و فرار از شلوغی هستند، میتواند گزینه جالبی باشد. نخلستانها در این فصل بسیار خلوت هستند و شما میتوانید در سکوت کامل از عظمت آنها لذت ببرید. فقط مراقب باشید که لباس گرم به همراه داشته باشید.
جدول مقایسه فصول برای سفر به بم
| فصل | مزایا | معایب | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| پاییز (شهریور، مهر) | برداشت خرما، هوای عالی، منظرههای بینظیر | شلوغی نسبی | عکاسان، علاقهمندان به فرهنگ محلی |
| بهار (فروردین، اردیبهشت) | هوای بسیار مطبوع، سرسبزی و طراوت | عدم وجود خرمای رسیده برای تماشا | طبیعتگردی، آرامش، پیادهروی |
| تابستان (تیر، مرداد) | بسیار خلوت | گرمای طاقتفرسا و شدید | توصیه نمیشود |
| زمستان (دی، بهمن) | سکوت و آرامش کامل، خلوت | هوای سرد در شبها | مسافران به دنبال سکوت مطلق |
پس از انتخاب بهترین زمان برای سفر، قدم بعدی این است که بدانیم چگونه خود را به قلب این واحههای سرسبز برسانیم.
حالا که میدانیم بهترین زمان برای سفر چه وقتی است، وقت آن رسیده که ببینیم دقیقاً به کجا باید برویم. پیدا کردن بهترین نخلستان های بم کار سختی نیست، اما تجربه من نشان داده که دانستن چند نقطه کلیدی میتواند کیفیت بازدید شما را متحول کند. در واقع، تمام زیبایی بم در همین نخلستانهای انبوه و سرسبز خلاصه میشود که مانند نگینی، ارگ تاریخی را در آغوش گرفتهاند. بیایید با هم یک نقشه راه عملی برای کشف این بهشتها ترسیم کنیم.
۱. نخلستانهای اطراف ارگ بم: اولین و در دسترسترین گزینه
اگر زمان محدودی دارید یا به دنبال سادهترین راه برای غرق شدن در زیبایی نخلها هستید، پیشنهاد اول من بدون شک نخلستانهای حاشیه ارگ قدیم و جدید بم است. این مناطق به راحتی با چند دقیقه پیادهروی از مرکز شهر قابل دسترسی هستند. مزیت بزرگ اینجا، چشمانداز بینظیری است که به دیوارهای خشتی و باعظمت ارگ بم دارید. تصور کنید در سکوت یک عصر دلانگیز، میان درختان خرما قدم میزنید و آفتاب نارنجیرنگ بر خرابههای ارگ میتابد؛ این همان تصویری است که برای همیشه در ذهنتان حک میشود. برای یک تجربه متفاوتتر، پیشنهاد میکنم یک دوچرخه کرایه کنید و مسیرهای خاکی بین نخلستانها را رکاب بزنید. این کار به شما اجازه میدهد تا در زمان کمتر، فضای بیشتری را کشف کنید و حس رهایی و آرامش عمیقی را تجربه کنید.
۲. روستای بروات: قلب تپنده خرمای مضافتی بم
اما اگر به دنبال یک تجربه اصیل و عمیق از گردشگری کشاورزی هستید، باید حتماً سری به روستای بروات بزنید. بروات که در چند کیلومتری شرق بم قرار دارد، به عنوان قطب اصلی تولید مرغوبترین خرمای مضافتی جهان شناخته میشود. اینجا صرفاً یک نخلستان برای تماشا نیست؛ اینجا یک مقصد زنده و پویاست. در بروات این فرصت را دارید که مستقیم با باغداران خونگرم و مهماننواز صحبت کنید، از زبان خودشان با فرآیند کاشت و برداشت خرما آشنا شوید و اگر در فصل «خرماپزان» (اواخر تابستان) آنجا باشید، حتی میتوانید در چیدن خرما به آنها کمک کنید. خرید خرمای تازه و ارگانیک مستقیماً از باغدار، تجربهای است که طعم آن را هیچوقت فراموش نخواهید کرد. این تعامل نزدیک با فرهنگ محلی، سفر شما را از یک بازدید ساده به یک خاطره غنی تبدیل میکند.
چگونه به بم و بهترین نخلستان های آن برسیم؟
رسیدن به بم و گشتوگذار در نخلستانهای آن از مسیرهای مختلفی امکانپذیر است. در ادامه راههای اصلی دسترسی را برایتان شرح میدهم:

- سفر با خودروی شخصی: این راحتترین گزینه است، زیرا به شما آزادی عمل کامل برای بازدید از نخلستانهای مختلف را میدهد. مسیر اصلی از طریق کرمان (حدود ۱۹۵ کیلومتر) یا زاهدان (حدود ۳۲۵ کیلومتر) میگذرد و جادهها از کیفیت مناسبی برخوردارند.
- سفر با اتوبوس: شهر بم دارای ترمینال اتوبوسرانی فعالی است که روزانه سرویسهای متعددی از شهرهای بزرگ مانند تهران، کرمان، اصفهان و زاهدان به آن تردد میکنند.
- سفر با قطار و هواپیما: بم دارای ایستگاه راهآهن است که آن را به شبکه ریلی کشور متصل میکند. همچنین یک فرودگاه کوچک در این شهر وجود دارد، اما باید توجه داشته باشید که پروازهای آن بسیار محدود و معمولاً فصلی است. پس حتماً قبل از برنامهریزی، وضعیت پروازها را بررسی کنید.
اکنون که میدانیم چگونه به بهترین نخلستان های بم برسیم و کدام مناطق را برای بازدید انتخاب کنیم، بیایید گشتی در سایر دیدنیهای شگفتانگیز بم بزنیم و سفر خود را کاملتر کنیم.
پس از گشتوگذار در میان نخلستانهای سرسبز که در فصل قبل با هم به آنها سر زدیم، سفر ما کامل نمیشود مگر اینکه از دیگر دیدنی های بم و جاذبههای منحصر به فرد آن نیز لذت ببریم. این شهر فقط خرما و نخل نیست؛ بلکه ترکیبی از تاریخ، هنر و طعمهای بینظیری است که تجربهی شما را غنیتر میکند. در این بخش، به سراغ فعالیتهایی میرویم که مکمل بازدید شما از نخلستانها خواهند بود.
\n\n
۱. ارگ بم، نگین خشتی جهان و یکی از مهمترین دیدنی های بم
\n
بدون شک، بازدید از ارگ بم در صدر فهرست هر مسافری قرار دارد. این مجموعه عظیم خشتی که بزرگترین سازه خشتی جهان است، قبل از زلزله سال ۱۳۸۲، شهری زنده و پرشکوه بود. با اینکه زلزله آسیبهای ویرانگری به آن وارد کرد، اما تلاشهای بیوقفه برای بازسازی، روح دوبارهای به این میراث جهانی یونسکو بخشیده است. قدم زدن در کوچهپسکوچههای بازسازیشدهی ارگ، حس قدم گذاشتن در تاریخ را دارد. پیشنهاد میکنم حتماً از بخش حاکمنشین بالا بروید. از آنجا، تماشای منظرهی بینظیر شهر بم و دریای سبزرنگ نخلستانها که ارگ را در آغوش گرفتهاند، تجربهای فراموشنشدنی است. این تضاد بین رنگ خاکی ارگ و سرسبزی نخلستانها، دقیقا همان چیزی است که سفر به بم را خاص میکند؛ این دو مکمل یکدیگرند.
\n\n
۲. عکاسی در نخلستان جادویی از طلوع تا غروب
\n
نخلستانهای بم فقط برای قدم زدن نیستند؛ اینجا یک بهشت واقعی برای عکاسان است. فرقی نمیکند حرفهای باشید یا آماتور، بازی نور و سایه در میان تنههای استوار نخلها، سوژههای بیشماری برای شما خلق میکند. تجربه من در عکاسی از این منطقه نشان میدهد که برای بهترین نتیجه باید به چند نکته توجه کنید:
\n
- \n
- بهترین زمان عکاسی: بدون شک «ساعات طلایی»! یعنی حدود یک ساعت پس از طلوع آفتاب و یک ساعت مانده به غروب. در این زمان، نور خورشید ملایم و مورب است و سایههای بلندی ایجاد میکند که به عکسهای شما عمق و درام میبخشد.
- ایدههای عکاسی: فقط از منظره کلی عکس نگیرید. روی جزئیات تمرکز کنید. از خوشههای طلایی و سنگین خرما که از درخت آویزان شدهاند، از چهرهی پر از تجربه کارگرانی که مشغول برداشت محصول هستند، یا از خطوط مورب و قدرتمند تنهی نخلها در کادربندی خود استفاده کنید. عکاسی پرتره در این فضا نیز فوقالعاده زیبا میشود.
- تجهیزات پیشنهادی: اگر به دنبال ثبت چشمانداز وسیع نخلستان هستید، یک لنز واید (Wide) به کارتان میآید. اما برای ثبت جزئیات خوشههای خرما یا پرترههای تاثیرگذار، یک لنز تلهفتو (Telephoto) انتخاب هوشمندانهتری است.
\n
\n
\n
\n\n
۳. خرید سوغات: خرمای تازه و صنایع دستی
\n
سفر به بم بدون خرید خرمای معروف مضافتی، کامل نمیشود. پیشنهاد میکنم به جای خرید از فروشگاههای شهری، لذت خرید مستقیم از باغداران را تجربه کنید. در فصل برداشت، میتوانید خرمای تازه و ارگانیک را با قیمتی بسیار مناسبتر تهیه کنید و همزمان با فرهنگ محلی نیز آشنا شوید. علاوه بر خرمای مضافتی، فرآوردههای آن مانند شیره خرما، سرکه خرما و انواع شیرینیهای محلی نیز سوغاتهای خوشمزهای هستند. در کنار خرما، به صنایع دستی حصیری که هنرمندانه از برگ نخل بافته میشوند، توجه کنید. این محصولات شامل سبد، کلاه و زیرانداز، یادگاری زیبا و کاربردی از سفر شما به قلب نخلستانهای ایران خواهند بود.
\n\n
با این همه دیدنی و فعالیت جذاب، سوال بعدی این است که برای یک سفر راحت و بهیادماندنی به بم، چه نکاتی را باید رعایت کنیم و کجا اقامت کنیم؟
پس از آنکه لنز دوربین خود را با زیباییهای ارگ و نخلستانها پر کردید و سوغات خود را از دل بازار بم انتخاب کردید، نوبت به بخش عملی ماجرا میرسد. یک سفر به بم زمانی کامل میشود که دغدغهای برای اقامت، غذا و نکات ریز اما ضروری نداشته باشید. تجربه من نشان داده که توجه به این جزئیات، کیفیت سفر را چندین برابر میکند و به شما اجازه میدهد با آرامش کامل از تکتک لحظات لذت ببرید. در این بخش، راهنمای جامعی برای این موارد آماده کردهام.
۱. بهترین گزینههای اقامت در بم
انتخاب محل اقامت در بم کاملاً به سبک سفر شما بستگی دارد. اگر به دنبال امکانات مدرن هستید، هتل ارگ جدید بم یکی از گزینههای شناختهشده است که فاصله مناسبی تا جاذبههای اصلی شهر دارد. اما پیشنهاد ویژه من، تجربه زندگی در اقامتگاههای بومگردی است. این خانههای سنتی که با معماری خشتی و حال و هوای کویری بازسازی شدهاند، فرصتی بینظیر برای لمس فرهنگ واقعی مردم منطقه فراهم میکنند. اقامتگاههایی مانند «پاسارگاد» یا گزینههای مشابه، نه تنها شما را با مهماننوازی گرم کرمانیها آشنا میکنند، بلکه معمولاً فاصله بسیار کمی تا نخلستانهای اطراف دارند و صاحبان آنها بهترین راهنما برای گشتوگذار در باغهای خصوصی خرما هستند.
۲. لذت چشیدن طعم غذاهای محلی در سفر به بم
سفر بدون چشیدن طعمهای جدید کامل نمیشود و بم از این قاعده مستثنی نیست. آشپزی کرمانی ریشههای عمیقی در تاریخ و محصولات این منطقه دارد. حتماً در رستورانهای محلی سراغ «بزقرمه» را بگیرید؛ خوراکی لذیذ که از گوشت، کشک و سیر تهیه میشود و طعمی منحصربهفرد دارد. گزینه دیگر، «کشک و بادمجان کرمانی» است که با نعنا داغ و گردوی فراوان سرو میشود و با آنچه در شهرهای دیگر خوردهاید، تفاوت دارد. البته نباید از نقش محوری خرما غافل شد. در کنار وعدههای اصلی، از شیره خرما، خرمای تازه و انواع شیرینیهای محلی که با این محصول بهشتی تهیه میشوند، لذت ببرید. این طعمها، بهترین مکمل برای گشتوگذار شما در نخلستانهای بم خواهند بود.
۳. نکات ضروری قبل از سفر به بم
برای اینکه سفر شما به بم بدون هیچ مشکلی پیش برود، به این نکات کلیدی که حاصل تجربه چندین سفر به مناطق کویری است، توجه کنید:
- پوشش مناسب: به فرهنگ محلی احترام بگذارید. استفاده از لباسهای گشاد، نخی و با رنگهای روشن نه تنها با عرف منطقه هماهنگ است، بلکه بهترین راه برای مقابله با گرمای هوا در فصول گرم سال است.
- حفاظت در برابر آفتاب: آفتاب کویر قدرتمند است، حتی در روزهای ابری. همراه داشتن کلاه لبهدار، عینک آفتابی باکیفیت و کرم ضدآفتاب را هرگز فراموش نکنید.
- آب آشامیدنی: مهمترین توصیه! همیشه یک بطری آب همراه خود داشته باشید و به طور مرتب آب بنوشید تا از گرمازدگی و کمآبی بدن جلوگیری کنید. این نکته بهخصوص هنگام پیادهروی در نخلستانها حیاتی است.
- هماهنگی برای بازدید: به یاد داشته باشید که بسیاری از نخلستانهای زیبا، باغهای خصوصی هستند. بهتر است قبل از ورود، از صاحب باغ اجازه بگیرید یا از طریق راهنمایان محلی یا اقامتگاه خود برای بازدید هماهنگ کنید. این کار هم نشانه احترام است و هم تجربهای امنتر را تضمین میکند.
- پول نقد: هرچند کارتخوان در بسیاری از فروشگاهها وجود دارد، اما برای خریدهای کوچک از فروشندگان محلی، پرداخت ورودی برخی مکانها یا خرید خرما از باغداران، داشتن مقداری پول نقد ضروری است.
با رعایت این نکات، سفر شما به بم و نخلستانهای زیبایش به یکی از بهترین خاطراتتان تبدیل خواهد شد. این شهر، با تمام تاریخ و طبیعتی که در دل خود دارد، آماده است تا شما را شگفتزده کند و تجربهای عمیق و بهیادماندنی برایتان رقم بزند.
پیج اینستاگرام ما : IRAN4YOU
سفر به بم و قدم زدن در میان نخلستانهای استوارش، تجربهای عمیق از تلاقی تاریخ، طبیعت و فرهنگ است. این راهنما تلاش کرد تا نقشه راهی جامع برای کشف این بهشت کویری، از فصل طلایی خرماپزان تا عکاسی در غروب دلانگیز آن، در اختیار شما قرار دهد. امیدواریم با برنامهریزی دقیق، سفری خاطرهانگیز به قلب کرمان داشته باشید.
\n
بهترین زمان برای عکاسی در نخلستان های بم چه فصلی است؟
\n
\n
\n
آیا برای بازدید از تمام نخلستان های بم نیاز به راهنما داریم؟
\n
\n
\n
معروفترین سوغات بم به جز خرما چیست؟
\n
\n
\n