
به بازار تاریخی سنندج خوش آمدید، جایی که رنگها، طرحها و صداها در هم میآمیزند و روحتان را نوازش میدهند. این راهنما، کلید شما برای ورود به دنیای شگفتانگیز پارچه و لباس محلی کردی است. اگر به دنبال خریدی هوشمندانه و تجربهای اصیل هستید، با ما همراه شوید تا قدم به قدم در این بازار تاریخی، از شناخت انواع پارچهها تا یادگیری فوت و فن خرید، شما را یاری کنیم. سفری خاطرهانگیز در پیش است!
سفری به قلب تپنده فرهنگ کردستان برای یافتن زیباترین پارچههای کردی و لباسهای محلی
تاریخ در دل سنگفرشها
پیش از آنکه غرق در دنیای رنگارنگ پارچههای کردی شویم، باید مکانی را که این گنجینهها را در آغوش گرفته بشناسیم. بازار سنندج تنها یک مرکز خرید نیست، بلکه سندی زنده از تاریخ و فرهنگ غنی این دیار است. قدم زدن در این بازار، تجربهای است که شما را به قلب دوران صفویه میبرد؛ زمانی که سنگ بنای اولیه آن گذاشته شد. اما این «سلیمان خان اردلان»، والی قدرتمند و نامدار سنندج بود که با تکمیل و گسترش آن در سال ۱۰۴۶ هجری قمری، به آن هویتی بخشید که تا امروز پابرجاست.
چیزی که در همان نگاه اول شما را مجذوب خود میکند، معماری هوشمندانه و اصیل آن است. بازار به صورت یک مستطیل بزرگ طراحی شده و راسته اصلی آن با سقفهای گنبدی پوشیده شده است. این گنبدها فقط برای زیبایی نیستند؛ روزنههایی که در مرکز آنها تعبیه شده (به نام هورنو)، نور طبیعی را به داخل بازار هدایت میکنند و همزمان مانند یک سیستم تهویه طبیعی عمل کرده و هوای داخل را در گرمای تابستان خنک نگه میدارند. تجربه من میگوید بهترین نور برای عکاسی در این بازار، حوالی ظهر است که پرتوهای نور از این روزنهها به شکلی جادویی به داخل میتابند.
معماری چشمنواز و بخشهای مختلف بازار سنندج
یکی از ویژگیهای کاربردی بازارهای سنتی ایرانی، نظم و دستهبندی فروشندگان بر اساس نوع کالاست و بازار سنندج نیز از این قاعده مستثنی نیست. این نظم به شما کمک میکند تا به راحتی آنچه را که به دنبالش هستید پیدا کنید و سردرگم نشوید. پیشنهاد میکنم حتماً زمانی را برای گشتوگذار در تمام راستهها اختصاص دهید، حتی اگر قصد خرید از آنها را ندارید. هر راسته، دنیای کوچک و منحصربهفردی دارد.
- راسته بزازها (پارچهفروشان): این بخش، قلب تپنده بازار و مقصد اصلی ما در این راهنماست. ویترینهای رنگارنگ آن شما را به دنیایی از پارچههای کردی، از جمله «گولونی»، «سخمه» و «کوا» دعوت میکنند.
- راسته زرگرها: جایی که هنر دست هنرمندان کرد در قالب جواهرات ملیلهکاری شده و زیورآلات سنتی میدرخشد. حتی تماشای آن نیز لذتبخش است.
- راسته کلاشبافان: در این بخش میتوانید گیوه معروف کردی یا همان «کلاش» را پیدا کنید. کفشی سبک، راحت و کاملاً دستساز که نمادی از هنر بومی منطقه است.
- راستههای دیگر: بخشهای دیگری مانند راسته عطاران، مسگرها و کفاشان نیز هرکدام داستان خود را برای روایت دارند و بازدید از آنها خالی از لطف نیست.
بازار سنندج فقط یک مرکز خرید نیست
مراقب باشید که شلوغی و هیاهوی خرید، شما را از درک روح واقعی این مکان غافل نکند. بازار سنندج یک موزه زنده است. در هر گوشهاش میتوانید نبض زندگی روزمره مردم محلی را حس کنید؛ از صدای چکش مسگرها گرفته تا عطر ادویهها و همهمه مردمی که با لباسهای محلی رنگارنگ در حال عبور و مرور هستند. برای تکمیل این تجربه فرهنگی، توصیه اکید میکنم که از سرای تاریخی «آصف وزیری» که با نام «خانه کرد» نیز شناخته میشود و در نزدیکی ورودی اصلی بازار قرار دارد، دیدن کنید. این عمارت باشکوه، بزرگترین موزه مردمشناسی مربوط به یک قوم در ایران است و مکمل بینظیری برای درک عمیقتر فرهنگ و تاریخی است که در این بازار جریان دارد.
حالا که با کالبد تاریخی و معماری شگفتانگیز بازار آشنا شدیم، وقت آن است که به روح رنگارنگ آن، یعنی دنیای پارچههای کردی، قدم بگذاریم و گنجینههای آن را کشف کنیم.
پس از گشتوگذار در دالانهای تاریخی بازار سنندج، حالا نوبت به بخش هیجانانگیز ماجرا میرسد: دنیای رنگارنگ پارچهها. شناخت انواع پارچه کردی اولین قدم برای یک خرید هوشمندانه و لذتبخش است. هر پارچه، با جنس و طرح منحصربهفرد خود، داستانی از فرهنگ و هنر این دیار را روایت میکند. در این راهنما، من به شما کمک میکنم تا با دیدی باز، بهترینها را انتخاب کنید و بدانید دقیقاً به دنبال چه چیزی بگردید.
جنس پارچهها: از پشم تا ابریشم
قدم اول در شناخت انواع پارچه کردی، آشنایی با جنس آنهاست. تجربه من نشان میدهد که انتخاب جنس مناسب، تأثیر مستقیمی بر راحتی و کاربرد لباس شما دارد. بیایید نگاهی به رایجترین گزینهها بیندازیم:
- پشم و کرک: اینها ستون اصلی لباسهای مردانه کردی هستند. پارچههای ضخیم و مقاومی که از پشم گوسفند یا بز تهیه میشوند، برای دوخت «چوخه و رانک» (لباس اصلی مردان) به کار میروند. همچنین، از پشم برای بافت موج (نوعی روانداز پشمی) استفاده میشود که گرما و اصالت را به همراه دارد.
- ابریشم و ساتن: وقتی صحبت از لباس مجلسی زنانه به میان میآید، ابریشم و ساتن حرف اول را میزنند. این پارچهها با درخشش خیرهکننده و رنگهای زنده، برای دوخت «کراس» (پیراهن بلند زنانه) ایدهآل هستند. پیشنهاد میکنم حتماً نمونههای گلدار و طرحدار آن را از نزدیک ببینید؛ جلوه آنها زیر نور بینظیر است.
- مخمل: برای «کوا» یا «سخمه» (جلیقههای زیبایی که روی پیراهن زنانه پوشیده میشود)، هیچچیز جای مخمل را نمیگیرد. این پارچه بافتی نرم و سنگین دارد و بهترین زمینه برای تزئینات پیچیدهای مانند پولکدوزی، منجوقدوزی و سرمهدوزی است که به لباس وقار خاصی میبخشد.
طرحها و نقشها: هر طرح یک داستان
پارچههای کردی فقط به جنسشان محدود نمیشوند؛ این طرحها و رنگها هستند که به آنها روح میبخشند. برخلاف بسیاری از پارچههای ماشینی، نقشهای اینجا اغلب ریشه در طبیعت و باورهای مردم منطقه دارند. طرحهای گلدار، بهخصوص گلهای وحشی کوهستانهای کردستان، بسیار محبوب هستند. نقش بتهجقه، که نمادی از فروتنی و زندگی است، جایگاه ویژهای دارد و در کنار طرحهای هندسی ساده اما پرمعنا، یک هارمونی بینظیر ایجاد میکند.
رنگ در فرهنگ کردی یک زبان است. رنگهای شاد و تند مانند قرمز، زرد، سبز و آبی فیروزهای، نماد جشن و سرور هستند و معمولاً در لباسهای عروسی و مراسم شاد استفاده میشوند. در مقابل، رنگهای تیرهتر ممکن است برای موقعیتهای روزمره یا رسمیتر به کار روند. مراقب باشید که هنگام خرید، به هماهنگی رنگها با طرح پارچه دقت کنید؛ این هنر اصلی در انتخاب یک پارچه کردی اصیل است.

پارچههای شاخص: دو انتخاب که نباید از دست بدهید
در میان انبوه پارچهها، دو دسته هستند که هویت لباس کردی را تعریف میکنند و پیشنهاد میکنم حتماً برای آنها وقت بگذارید.
۱. پارچههای پولکدوزی و منجوقدوزی شده
بدون شک، اینها محبوبترین و چشمنوازترین گزینهها برای لباسهای زنانه، بهویژه برای مراسم و جشنها، هستند. این پارچهها که اغلب از جنس تور، ساتن یا حریر هستند، با دست یا ماشین با هزاران پولک و منجوق رنگارنگ تزئین میشوند. درخشندگی این لباسها زیر نور، به خصوص هنگام رقص هلپرکه (رقص کردی)، جلوهای جادویی و فراموشنشدنی ایجاد میکند. این پارچهها معمولاً گرانتر هستند، اما ارزش سرمایهگذاری را دارند.
۲. جاجیم و موج
این دو، نماینده اصیل صنایع دستی نساجی کردستان هستند. هر دو از پشم بافته میشوند اما تفاوتهای کلیدی دارند. جاجیم، بافتی نازکتر و دو رو دارد و اغلب به عنوان روانداز، بقچه یا تزئین دیوار استفاده میشود. طرحهای آن معمولاً راهراه با رنگهای متنوع است. اما موج، ضخیمتر و سنگینتر است و بیشتر به عنوان زیرانداز یا روانداز گرمکننده کاربرد دارد. طرحهای موج معمولاً شطرنجی یا چهارخانه هستند. دیدن این دستبافتهها در بازار و لمس کردن بافت پشمی آنها، تجربهای از دل تاریخ است.
فوقالعاده است! اکنون که با انواع پارچه کردی مثل یک کارشناس آشنا شدید و میتوانید تفاوت ابریشم مجلسی را از پشمِ چوخه تشخیص دهید، آماده مرحله بعدی هستید. بیایید ببینیم این گنجینههای رنگارنگ چگونه در دستان هنرمند خیاطان محلی به لباسهای محلی خیرهکننده و بینظیری تبدیل میشوند.
پوشاک زنان کرد: شکوه و زیبایی در حرکت
پس از آنکه در فصل قبل با دنیای زنده و رنگارنگ پارچههای کردی آشنا شدیم، حالا زمان آن رسیده که ببینیم این پارچهها چگونه در هم تنیده میشوند تا لباسهای محلی کردی را خلق کنند؛ پوشاکی که هر قطعه از آن، داستانی از فرهنگ و اصالت را روایت میکند. تجربه من در گشتوگذار در بازار سنندج نشان داده که شناخت این اجزا، کلید یک خرید هوشمندانه و لذتبخش است.
- کراس (Kras): این پیراهن بلند و یکتکه، اساس لباس زنانه کردی است. معمولاً از پارچههای لطیف و طرحدار دوخته میشود و گشادی آن به حدی است که با هر قدم، حرکتی موجدار و زیبا ایجاد میکند. بلندی آن تا روی زمین میرسد و شکوه خاصی به فرد میبخشد.
- کوا یا سخمه (Kawa/Soxma): این نیمتنه یا جلیقهی مخملی، یکی از زیباترین بخشهای لباس زنانه است. معمولاً روی کراس پوشیده میشود و با سکهدوزی، ملیلهدوزی یا یراقهای طلایی تزئین میشود. پیشنهاد میکنم حتماً به جزئیات دوخت سخمهها دقت کنید؛ هنر دست دوزندگان کرد در این قطعه واقعاً دیدنی است.
- شال کمر (Pishtind): پارچهای پهن، بلند و اغلب با طرحهای راهراه رنگی که چندین بار دور کمر، روی کراس، پیچیده میشود. این شال علاوه بر ایجاد یک فرم زیبا، به محکم نگه داشتن لباس و راحتی در حرکت کمک میکند. انتخاب رنگ شال معمولاً با رنگ کراس و سخمه هماهنگ میشود.
- شلوار کردی زنانه (Jafi): شاید در نگاه اول به چشم نیاید، اما این شلوار گشاد که زیر کراس پوشیده میشود، نقشی حیاتی در راحتی و پوشیدگی لباس دارد. جنس آن معمولاً نخی و ساده است تا در زیر پیراهن، احساس راحتی ایجاد کند.
- سربند (Lachak/Klav): سرپوش زنان کرد تنوع زیادی دارد؛ از یک روسری ساده (لچک) گرفته تا کلاههای کارشده و تزئینشده با سکه و منجوق (کلاو). این سربندها نه تنها جنبه پوششی دارند، بلکه بخشی از هویت و زینت زنان کرد به شمار میروند.
پوشاک مردان کرد: نماد اصالت و وقار
لباس مردان کرد، برخلاف لباسهای پر زرقوبرق زنانه، بیشتر بر سادگی، کارایی و وقار تأکید دارد. این لباس بازتابی از زندگی کوهستانی و روحیه جنگندگی و استقامت مردم این منطقه است.
- چوخه و رانک (Chokheh o Ranek): این کت و شلوار پشمی، لباس اصلی و مشخصه مردان کرد است. پارچه آن که «مرز» نام دارد، از پشم بز بافته میشود و به همین دلیل بسیار مقاوم و مناسب آبوهوای سرد کوهستان است. رنگهای آن معمولاً طبیعی و خاکی هستند؛ از جمله قهوهای، خاکستری و کرم. گشادی شلوار (رانک) آزادی حرکت فوقالعادهای فراهم میکند.
- شال کمر: مردان نیز شال پهنی به دور کمر میبندند که معمولاً از پارچههای گلدار یا ساده و به رنگهای تیرهتر است. این شال علاوه بر جنبه زیبایی، بسیار کاربردی است. در گذشته برای نگه داشتن خنجر یا اسلحه و امروز برای قرار دادن وسایل کوچک و همچنین به عنوان نوعی کمربند حمایتی برای کمر استفاده میشود.
- دستار یا جمانه (Jamaneh): سربندی که مردان به دور سر خود یا روی کلاه میپیچند. این دستار که معمولاً طرحهای کلاسیک سیاه و سفید یا قرمز و سفید دارد، بخشی جدانشدنی از هویت مردان کرد است و شیوه بستن آن میتواند در مناطق مختلف، کمی متفاوت باشد.
حالا که با تمام اجزای لباسهای محلی کردی آشنا شدید و نام هر تکه را میدانید، وقت آن است که یاد بگیرید چگونه بهترینها را با بهترین قیمت در هیاهوی بازار سنندج پیدا کنید.
حالا که با انواع پارچهها و لباسهای محلی کردی آشنا شدید، قدم به دنیای پرجنبوجوش و رنگارنگ بازار تاریخی سنندج میگذاریم. موفقیت در خرید در بازار سنندج بیش از هر چیز به دانستن چند نکته کلیدی بستگی دارد. اینجا قرار نیست فقط پول بدهید و جنسی بگیرید؛ اینجا یک تجربه فرهنگی است و من اینجا هستم تا به شما کمک کنم بهترین تجربه را داشته باشید. این فصل، نقشه راه شما برای یک خرید هوشمندانه و لذتبخش است.
بهترین زمان برای بازدید و خرید در بازار سنندج
تجربه من نشان میدهد که بهترین زمان برای گشتوگذار و خرید، صبح زود و در اواسط هفته (مثلاً دوشنبه یا سهشنبه) است. در این زمانها، بازار خلوتتر است، فروشندگان حوصله بیشتری دارند و شما میتوانید با آرامش بیشتری اجناس را بررسی کرده و حتی گپوگفت صمیمانهای با کسبه داشته باشید. ساعات کاری معمول بازار از حدود ۹ صبح تا ۸ شب است، اما در ساعات اولیه روز انرژی و تازگی خاصی در فضا موج میزند. حواستان باشد که در آستانه نوروز و مراسمهای خاص کردی مانند عروسیها، بازار به شدت شلوغ میشود و اگرچه دیدنی است، اما برای یک خرید آرام و متمرکز شاید بهترین زمان نباشد.
چگونه کیفیت پارچه و لباس را تشخیص دهیم؟
تشخیص کیفیت، مهمترین بخش هنر خرید شماست. وقتی پارچهای چشم شما را گرفت، قبل از هر چیز این موارد را بررسی کنید. پیشنهاد میکنم این لیست را در ذهن داشته باشید:

- بررسی تراکم بافت: پارچه را در دست بگیرید و کمی آن را بکشید. یک پارچه باکیفیت نباید شل و وارفته باشد. آن را جلوی نور بگیرید؛ هرچه نور کمتری از آن عبور کند، یعنی بافت متراکمتر و مرغوبتری دارد.
- دقت به جزئیات دوخت: اگر قصد خرید لباس آماده کردی را دارید، به دوختها دقت کنید. دوختها باید صاف، تمیز و محکم باشند. نخهای آویزان یا درزهای نامنظم نشاندهنده کیفیت پایین تولید است.
- کیفیت تزئینات: این نکته بسیار مهم است. پولکها، منجوقها و ملیلهها باید به پارچه دوخته شده باشند، نه اینکه با چسب چسبانده شده باشند. تزئینات چسبی با اولین شستشو کنده میشوند و زیبایی لباس را از بین میبرند.
- ثبات رنگ: از فروشنده با احترام در مورد ثبات رنگ پارچه، بهخصوص در رنگهای تندی مثل قرمز و سورمهای، سوال کنید. یک فروشنده معتبر صادقانه به شما پاسخ خواهد داد. یک ترفند کوچک این است که اگر امکانش بود، با یک دستمال سفید مرطوب (که معمولا همراه دارم) گوشهای از پارچه را بکشید تا از رنگ ندادن آن مطمئن شوید.
جادوی چانهزنی: آداب تخفیف گرفتن
چانهزنی بخشی جدانشدنی از فرهنگ خرید در بازارهای سنتی ایران است و اصلاً نباید از آن خجالت بکشید. این کار یک نوع تعامل اجتماعی دوستانه است. توصیه میکنم همیشه با لبخند و احترام این کار را انجام دهید. هرگز قیمت را به شکل غیرمنطقی پایین نیاورید، چون این کار توهین به هنر و زحمت فروشنده است. یک راه خوب این است که ابتدا از چند مغازه قیمت بگیرید تا حدود قیمتها دستتان بیاید. سپس وقتی کالای موردنظرتان را پیدا کردید، با آرامش از فروشنده بپرسید: «قیمت نهایی چند است؟» یا «تخفیف هم دارد؟». این رویکرد معمولاً بهتر از پیشنهاد قیمت پایین جواب میدهد.
کدام راستهها مرکز پارچه و لباس هستند؟
برای اینکه در بازار بزرگ سنندج سردرگم نشوید، مستقیم به سراغ «راسته بزازها» بروید. این راسته قلب تپنده پارچهفروشان بازار است و هر آنچه از پارچههای کردی بخواهید، از حریر و ساتن گرفته تا پارچههای پولکدوزیشده و پنلهای آماده لباس، در اینجا پیدا میکنید. گشتوگذار در همین یک راسته میتواند ساعتها شما را مشغول کند.
پس از یک خرید موفق و لذتبخش، حالا کیسههای خریدتان پر از رنگ و زیبایی است. زمان آن است که گشتی در دیگر دیدنیهای سنندج بزنیم و سفر خود را کاملتر کنیم.
پس از گشتوگذار در دنیای رنگارنگ پارچهها و لباسهای محلی در بازار تاریخی سنندج، شاید فکر کنید ماجراجویی شما به پایان رسیده است. اما تجربه من میگوید که این تازه شروع یک سفر عمیقتر به قلب فرهنگ این دیار است. اطراف بازار و در کل شهر، گنجینههایی از تاریخ، هنر و طعمهای بینظیر نهفته است که کشف آنها، خرید شما را به یک خاطره کامل تبدیل میکند. در این بخش، نگاهی میاندازیم به جاذبههای اطراف بازار و دیگر سوغات کردستان که نباید از دست بدهید.
جاذبههای دیدنی در یک قدمی بازار سنندج
یکی از بهترین ویژگیهای بازار سنندج، موقعیت مکانی فوقالعاده آن است. شما میتوانید با چند دقیقه پیادهروی، خود را در برابر شاهکارهایی از تاریخ و معماری این شهر بیابید. پیشنهاد میکنم حتماً برای بازدید از این مکانها وقت بگذارید:
- عمارت آصف وزیری (خانه کرد): برای اینکه واقعاً روح پارچههایی که دیدهاید را درک کنید، باید به اینجا سر بزنید. این عمارت که امروز به عنوان بزرگترین موزه مردمشناسی یک قوم در ایران شناخته میشود، شما را با جزئیات زندگی، آداب و رسوم و هنر مردم کرد آشنا میکند. دیدن لباسهای محلی در تن پوش مانکنها و درک کاربرد هرکدام، تجربهای بینظیر است.
- مسجد جامع سنندج: این مسجد باشکوه که یادگاری از دوره قاجار است، با کاشیکاریهای خیرهکننده و معماری چشمنواز خود، شما را شگفتزده خواهد کرد. حتی اگر به معماری علاقه چندانی نداشته باشید، آرامش و زیبایی این مکان، ارزش بازدید را دارد. ستونهای سنگی و ایوانهای زیبای آن بهترین پسزمینه برای عکاسی هستند.
- عمارت خسروآباد: این بنای باشکوه که زمانی مرکز حکومت اردلانها بوده، یکی از شاخصترین نمونههای معماری ایرانی در کردستان است. گچبریها، آینهکاریها و حوض زیبای مرکزی آن، شما را به سفری در زمان میبرد. گشتوگذار در این عمارت حس و حال قدم زدن در تاریخ را دارد.
سوغات کردستان، فراتر از پارچههای رنگارنگ
هرچند پارچه و لباسهای محلی شهرت جهانی دارند، اما فهرست سوغات کردستان بسیار غنیتر است. اگر به دنبال یادگاریهای دیگری از سفر خود هستید، این گزینهها را از دست ندهید. اینها انتخابهایی هستند که طعم و هنر سنندج را به خانه شما میآورند.
۱. شیرینیها و خوراکیهای محلی که باید امتحان کنید
طعمهای سنندج به همان اندازه رنگهایش، متنوع و بهیادماندنی هستند. حتماً سری به شیرینیفروشیهای محلی بزنید و این موارد را امتحان کنید: شیرینی کنجدی که ترکیبی از کنجد و شهد است، بادام سوخته که یک میانوعده عالی و مقوی است، و نان برنجیهای خوشعطر که در کنار یک فنجان چای، لذتی وصفناپذیر دارند. خرید چند بسته از این خوراکیها، بهترین راه برای شریک کردن دوستان و خانواده در طعم سفرتان است.
۲. هنر دست در صنایع دستی چوبی سنندج
سنندج از دیرباز به عنوان پایتخت نازککاری چوب ایران شناخته میشود. هنرمندان این شهر با ظرافت و دقت، محصولاتی بینظیر مانند تخته نرد، شطرنج، جعبههای جواهرات و قلمدان خلق میکنند. یک تخته نرد دستساز سنندج، فقط یک وسیله بازی نیست، بلکه یک اثر هنری ارزشمند است که میتواند نسلها در خانواده شما باقی بماند. مراقب باشید که محصولات اصیل را از کارگاههای معتبر تهیه کنید.
۳. نوای اصیل کردستان: سازهای سنتی
موسیقی، بخش جداییناپذیر فرهنگ کردی است و سازهایی مانند دف، دیوان و شمشال، روح این منطقه را در خود دارند. دفهای سنندج به دلیل کیفیت ساخت و صدای بینظیرشان شهرت جهانی دارند. اگر به موسیقی علاقه دارید یا میخواهید یک سوغات فرهنگی واقعاً اصیل به خانه ببرید، خرید یک ساز سنتی، بهویژه دف، بهترین گزینه است. به همراه داشتن نوای کردستان، یادآور همیشگی سفر شما خواهد بود.
سفر به سنندج ترکیبی از خرید، تاریخ و فرهنگ است که تجربهای فراموشنشدنی برایتان رقم خواهد زد و خاطرات آن تا همیشه در ذهن شما باقی خواهد ماند.
پیج اینستاگرام ما : IRAN4YOU
بازار سنندج بیش از یک مکان برای خرید، یک تجربه فرهنگی عمیق است. با قدم زدن در این بازار، نه تنها پارچههای رنگارنگ و لباسهای اصیل کردی را پیدا میکنید، بلکه با تاریخ و مهماننوازی مردمی خونگرم آشنا میشوید. امیدواریم این راهنما به شما کمک کند تا با دستی پر و خاطراتی خوش از سفر به سنندج بازگردید و بخشی از این فرهنگ غنی را به یادگار ببرید.